به گزارش روابط عمومی حوزه هنری انقلاب اسلامی، این نشست با هدف بازخوانی اندیشه و میراث فکری شهید سیدمرتضی آوینی و بررسی نسبت تفکر او با مسائل و تحولات جهان امروز برگزار شد. در این برنامه، سجاد صفار هرندی، مدیر پژوهشکده فرهنگ و هنر اسلامی، شهریار زرشناس، پژوهشگر و استاد دانشگاه، محمدمهدی دادمان، رئیس حوزه هنری انقلاب اسلامی و وحید یامین‌پور، نویسنده و پژوهشگر، به بیان دیدگاه‌های خود درباره وجوه مختلف اندیشه شهید آوینی پرداختند.
شهید آوینی؛ افقی گشوده برای اندیشیدن و عمل کردن
در ابتدای این نشست، سجاد صفار هرندی، مدیر پژوهشکده فرهنگ و هنر اسلامی، با اشاره به جایگاه شهید آوینی در جریان فرهنگی و فکری انقلاب اسلامی گفت: ما همگی خود را وامدار شهید آوینی می‌دانیم و تلاش می‌کنیم در مسیر میراث او بیندیشیم و عمل کنیم. مبنای مدرسه اندیشه و هنر شهید آوینی و تلاش برای برقراری نسبتی پایدار با میراث فکری او را باید در این نکته جست‌وجو کرد که آوینی افقی را گشود که حتی با گذشت چند دهه از حیاتش، همچنان می‌تواند الهام‌بخش ما باشد.
او با اشاره به فراز و فرودهای زندگی شهید آوینی و تحولات فکری او افزود: شهید آوینی زندگی ویژه‌ای داشت و در مقطعی از زندگی خود چرخشی اساسی را تجربه کرد؛ اما این تحول را نمی‌توان صرفاً مسئله‌ای فردی دانست. این سیر را باید در بستر تاریخی تحولات فرهنگی جامعه ایران فهم و تحلیل کرد. شهید آوینی در خانواده‌ای مذهبی رشد کرد، اما در دوران جوانی به دانشکده هنرهای زیبا راه یافت و در فضای فرهنگی و فکری متفاوتی قرار گرفت.
صفار هرندی در ادامه با اشاره به مفهوم «ادا» در اندیشه شهید آوینی اظهار کرد: یکی از مفاهیم کلیدی در فهم اندیشه آوینی، مفهوم «ادا» است. او معتقد بود بسیاری از مناسبات و رفتارهای انسان در قالب ادا، تظاهر و نمایش شکل می‌گیرد؛ از تظاهر به دانایی و پیشرو بودن گرفته تا نمایش رهایی و آزاداندیشی. شهید آوینی در چنین فضایی زیست می‌کرد و حتی در مقطعی خود نیز در متن همین فضا قرار داشت.
مدیر پژوهشکده فرهنگ و هنر اسلامی در پایان، شهادت شهید آوینی را نقطه اوج و درخشش شخصیت او دانست و گفت: شهادت آوینی نقطه‌ای است که در آن به یک اسوه در عرصه فرهنگ و اندیشه انقلاب اسلامی تبدیل می‌شود. اکنون با گذشت بیش از سه دهه از شهادتش، همچنان به یاد او گرد هم می‌آییم و آثار و اندیشه‌هایش را مورد تأمل قرار می‌دهیم.
شهید آوینی متفکر دوران گذار بود
در ادامه، شهریار زرشناس، پژوهشگر و استاد دانشگاه، با اشاره به ضرورت توجه به وجوه نظری و فلسفی شخصیت شهید آوینی گفت: در دهه شصت، زمانی که مباحث نظری مطرح می‌شد، برخی از مباحث متفکرانه به‌درستی درک نمی‌شدند؛ اما امروز از دیدن متفکرانی مانند یامین‌پور و صفار هرندی لذت می‌برم و حضور آن‌ها را نویدبخش آغاز فصلی تازه و شکل‌گیری چشم‌اندازی روشن می‌دانم.
او با تأکید بر اینکه شهید آوینی صرفاً یک هنرمند انقلابی نبود، اظهار کرد: شهید آوینی را به‌عنوان یک نیروی هنرمند انقلابی می‌شناسند، اما یکی از وجوه مهم شخصیت او کمتر مورد توجه قرار گرفته است. باید از مدیریت پژوهشکده فرهنگ و هنر اسلامی قدردانی کرد که به این وجه توجه کرده است؛ چراکه آوینی را می‌توان متفکر دوران گذار دانست.
زرشناس در تبیین مفهوم تفکر و نسبت آن با عادات و مشهورات اجتماعی گفت: ما در جهان با پدیده‌ها مواجهه‌های مختلفی داریم که بسیاری از آن‌ها مبتنی بر عادات هستند. هنگامی که انسان در عادات خود مستغرق می‌شود، دیگر وجوه ناشناخته و پنهان آن‌ها را نمی‌بیند. تفکر زمانی امکان ظهور پیدا می‌کند که انسان از عادات و مشهورات فراتر برود. تفکر امری همیشگی و روزمره نیست، بلکه در لحظات خاصی اتفاق می‌افتد.
او افزود: هنگامی که مواجهه‌ای فراتر از عادات شکل می‌گیرد، افق‌گشایی رخ می‌دهد. مواجهه خلاف‌آمد عادت، وجوه مستور و پنهان یک پدیده را آشکار می‌کند. بنابراین، وقتی از شهید آوینی به‌عنوان متفکر دوران گذار یاد می‌کنیم، منظورمان این است که او به مواجهه‌ای دست یافته بود که از مرزهای عادات و مشهورات زمانه فراتر می‌رفت.
این پژوهشگر در ادامه به تبیین معنای دوران گذار در تاریخ معاصر ایران پرداخت و با تفکیک برداشت خود از این مفهوم با تلقی رایج در جامعه‌شناسی گفت: منظور من از دوران گذار، آن معنایی نیست که در ادبیات جامعه‌شناسی و علوم اجتماعی مطرح می‌شود. در آن ادبیات، معمولاً جامعه ایران به‌عنوان جامعه‌ای سنتی و پیشامدرن در نظر گرفته می‌شود که در مسیر گذار تاریخی به سوی مدرنیته قرار گرفته است؛ به‌گونه‌ای که مدرنیته به‌عنوان قله و مقصد این حرکت تلقی می‌شود.
زرشناس با اشاره به دوره قاجار به‌عنوان نقطه آغاز تحولات مورد نظر خود بیان کرد: من برای فهم دوران گذار به اوایل دوره قاجار بازمی‌گردم؛ دوره‌ای که با تاج‌گذاری آقامحمدخان قاجار در سال ۱۲۰۹ قمری آغاز شد. در این مقطع از تاریخ ایران، اتفاقی رخ می‌دهد که آن را از دوره‌های پیشین متمایز می‌کند. نظام جهانی مدرن در قرن نوزدهم به مرحله‌ای می‌رسد که دامنه نفوذ خود را به تمام نقاط جهان گسترش می‌دهد و ایران نیز از این تحول مصون نمی‌ماند.
او ادامه داد: هنگامی که قدرت‌های جهانی در قرن نوزدهم به سراغ ایران آمدند، از چنان قدرتی برخوردار بودند که کشور ما تحت سلطه آن‌ها قرار گرفت و فصل تازه‌ای در تاریخ ایران آغاز شد.
زرشناس در پایان با اشاره به نسبت انقلاب اسلامی با این تحولات تاریخی گفت: انقلاب اسلامی ایران را می‌توان تلاشی برای عبور از وضعیت و سلطه شبه‌مدرنیته دانست. دوران گذار مورد نظر من با انقلاب اسلامی وارد مرحله تازه‌ای می‌شود؛ تلاشی که یک ملت با تکیه بر پیشینه تاریخی و هویت خود برای عبور از وضعیت موجود انجام می‌دهد. عالم انقلاب اسلامی، یک عالم تاریخی است.
پیوند اندیشه، هنر و رسانه ضرورتی راهبردی است
در بخش دیگری از این نشست، محمدمهدی دادمان، رئیس حوزه هنری انقلاب اسلامی، با تأکید بر اهمیت بازگشت به اندیشه‌های شهید آوینی گفت: این کار بسیار مهم است. بازگشت به شهید آوینی و زانو زدن در محضر او برای پیش رفتن در سپهر فرهنگ و هنر ایران، اقدامی راهبردی است. همچنین وقت و تلاشی که وحید یامین‌پور برای این کار اختصاص داده، بسیار ارزشمند است و باید قدر آن را بدانیم.
دادمان در ادامه با اشاره به ضرورت پیوند میان حوزه‌های مختلف فرهنگی و هنری اظهار کرد: تقریباً هیچ فعالیتی را در عرصه فرهنگ و با هدف‌گذاری فرهنگی نمی‌توان به نتیجه مطلوب رساند، مگر آنکه پیوندی میان اندیشه، هنر و رسانه برقرار شود. تا زمانی که این پیوند شکل نگیرد، چه در جبهه انقلاب اسلامی و چه در جبهه معارض آن، امکان تحقق اثرگذاری گسترده فرهنگی فراهم نخواهد شد.
او با تبیین کارکرد هر یک از این سه حوزه افزود: اندیشه در جایی که خود را در قالب ذوق و هنر نشان می‌دهد، جلوه‌ای زیبا و ملموس پیدا می‌کند و رسانه نیز جایی است که این معنا عمومیت می‌یابد و پیرامون آن در عرصه عمومی گفت‌وگو شکل می‌گیرد. شهید آوینی در نقطه کانونی این پیوند قرار دارد.
رئیس حوزه هنری انقلاب اسلامی در پایان با تأکید بر اهمیت برگزاری چنین نشست‌هایی در شرایط امروز گفت: از نگاه من، کاری که امروز برای آن گرد هم آمده‌ایم، اقدامی بسیار مهم و راهبردی است؛ اقدامی که حتی در شرایط کنونی و در میانه جنگ نیز کارکرد و اهمیت خود را دارد.
مسئله اصلی، مواجهه با تفکری است که همچنان زنده است
در بخش پایانی این نشست، وحید یامین‌پور، نویسنده و پژوهشگر، با اشاره به مباحث مطرح‌شده از سوی دیگر سخنرانان، گفت: آنچه سجاد صفار هرندی درباره مختصات فرهنگی‌ای که شهید آوینی در آن حضور داشت بیان کرد و توضیحاتی که شهریار زرشناس درباره مفهوم دوران گذار ارائه داد، به فهم بهتر زمینه‌های فکری و تاریخی اندیشه آوینی کمک می‌کند. من همواره تلاش کرده‌ام از پرداختن صرف به شخصیت شهید آوینی یا جریان‌شناسی پیرامون او پرهیز کنم.
او با تأکید بر اینکه محور اصلی توجهش در این مسیر، اندیشه و تفکر شهید آوینی بوده است، افزود: از ابتدا توجه ما به فکری معطوف بود که همچنان زنده است. هنگامی که سخن از تفکر و اثر وجودی یک انسان به میان می‌آید، نمی‌توان گفت که او آمد، زیست و از دنیا رفت. نسل‌های بعدی همواره بر شانه‌های متفکران پیش از خود می‌ایستند و جهان را از افقی که آن‌ها گشوده‌اند، مشاهده می‌کنند.
یامین‌پور در ادامه با اشاره به تفاوت ساحت تفکر با حوزه علم اظهار کرد: حوزه فکر به معنای دقیق کلمه، حتی با حوزه علم نیز تفاوت دارد. برای مثال، ممکن است فردی که در مقطع دکتری فیزیک تحصیل می‌کند، علاقه‌ای نداشته باشد بداند نخستین فرمول‌های ترمودینامیک را چه کسی بنیان گذاشته است؛ اما در ساحت تفکر چنین نیست، زیرا تفکر با صاحبان اندیشه و متفکران آن شناخته می‌شود.
این پژوهشگر با بیان اینکه تمرکز اصلی او بر اندیشه شهید آوینی بوده است، گفت: به همین دلیل، توجه اصلی من به تفکر شهید آوینی معطوف بود و تلاش کردم زندگی شخصی او را در مرکز بحث قرار ندهم؛ هرچند شهید آوینی زندگی مبارکی داشت. در تاریخ فلسفه و اندیشه نیز با متفکرانی مواجه هستیم که زندگی شخصی آن‌ها لزوماً قابل دفاع نبوده است، اما همچنان از دریچه افق فکری و اندیشه‌هایشان به جهان نگاه می‌کنیم؛ چهره‌هایی مانند نیچه، میشل فوکو و حتی هایدگر از این جمله‌اند.
او در پایان با اشاره به پرهیز از تقلیل اندیشه به روایت‌های صرفاً زندگی‌نامه‌ای تصریح کرد: اگر وارد این حوزه‌ها می‌شدیم، ممکن بود به سوژه‌ای مصرفی برای رسانه‌ها تبدیل شویم. گاهی حتی در مستندهایی که درباره شهید آوینی ساخته می‌شود، تمام توجه به زندگی او معطوف است؛ اینکه در فلان تاریخ چه کرد و چه اتفاقی برای او افتاد. درحالی‌که مسئله اصلی، فراتر از روایت زندگی شخصی او، مواجهه با اندیشه‌ای است که همچنان امکان گفت‌وگو، تأمل و الهام‌بخشی دارد.
نظر شما